Genetički pojmovnik

16 lipanj, 2016

Edukacija

0

Genetički pojmovnik

Adaptabilnost – sposobnost organizma ili populacije da genetički ili  fenotipski odgovori na promjenjene uvjete okoliša

Adaptacija – proces i rezultat prilagođavanja odgovarajućim uvjetima okoliša

Adaptiranost – stupanj u kojemu je organizam sposoban živjeti i razmnožavati se u odrešenim uvjetima okoliša.

Adaptivna vrijednost (fitnes) – sposobnost jedinke ili populacije da bude favorizovana od strane prirodnog odabira, a očituje se relativno većim učešćem pri stvaranju sljedeće generacije.

Adenin – purinska baza, jedna od četiri nukeotidne baze DNK i RNK. Adenin se povezuje s timinom u dvostrukoj spirali DNK.

Aditivni geni – geni koji djeluju na isto svojstvo, a svaki ima jedinicu učinka na fenotip i dodaje se učincima ostalih gena odgovarajuće skupine.

Aditivno djelovanje gena –  djelovanje gena koje se opisuje kao aditivno, a nastaje kada se aleli nalaze u dva ili više lokusa i dodatno se kombiniraju. To znači da je vrijednost genotipa zbroj vrijednosti koji se mogu pripisati alelima na odvojenom lokusu. Ako postoji interakcija između alela  na istome ili različitom lokusu. Ako postoji interakcija između alela na istome ili na različitim lokusima, djelovanje gena nije aditivno.

Aditivna genetička promjena – dio ukupne genetičke promjene zbog aditivnih učinaka gena, promjena oplemenjivačke vrijednosti. Aditivna promjena može se iskorištavati u masovnoj selekciji.

Aleli – jedan od dva alternativna oblika gena koji može postojati u istom lokusu. Ako je broj alela veći  od dva, oni stvaraju sustav višestrukih alela, a ako je broj alela u istoj populaciji dva ili više i relativno je uobičajen, ti se aleli nazivaju polimorfnim. Svaki pojedinačni kromosom na svome lokusu ima samo jedan alel.

Alopatrijski – koji nastava odijeljena geografska područja ili susjene prostore, ali bitno različita prebivališta, npr. genetički izolirane vrste ili rase.

Alopolipoid –  poliploidni organizmi s više od dva različita genoma koji su hibridizacijom nastali od različitih vrsta.

Alozim – enzim koji postaje u različitim molekularnim oblicima, ali su po naravi i funkciji jednaki ili slični.

Autopoliploid – poliploidni organizam koji ima više od dvije homologne garniture (genom) kromosoma koje potječu od iste vrste.

Autosom – svaki kromosom iz kariotipa, osim spolnih kromosoma x i y.

Banka gena – zbirka genotipova, banka sjemena, banka peluda, banka kulture tkiva, klonski arhivi, genetički rekombininati i dr. Njohv glavni cilj očuvanje genetičkog materijala.

Bazni par  – sparivanje nukleotidnih baza adenin-timin (adenin-uracil u RNK), ili citozin-guanin, što vodi stvaranju baznih parova. Uobičajena je kratica bp.

Besmislena DNK – DNK koja ne kodira bjelančevine ili RNK, ali može imati neke druge funkcije koje još nisu definisane.

Biokemijski biljezi – kvantitativna nasljedna genetička svojstva koja su otkrivena biokemijskim metodama.

Biološki vektor –  DNK molekule koje se mogu replicirati u stanici domaćinu u koju je gen ili segment DNK ubačen rekombinacijskim DNK tehnikama i može služiti kao sredstvo prijenosa DNK u stanicu domaćina.

Bivalent – par homolognih kromosoma (univalenata) od kojih se svaki sastoji od dvije kromatide (dijade), pojavljuje se tijekom prve mejotičke diobe, broj bivalenata jednak je polovici broja kromosoma.

cDNK  (komplementarna DNK) –  DNK molekula koja je sintetirana iz mRNK molekule enzimskom obrnutom transkriptazom; cDNK neam introna.

Centromera – područje  u kojemu se sjedinjuju dvije kromosomske kromatide, regija kromosoama koja je nužna za kretanje kromosoma tijekom diobe stanice.

Ciljana vrsta – vrsta koja ima prednost pri očuvanju gena zbog znanstvenih razloga, njezine ugroženosti, karizme ili gospodarskih razloga.

Citogenetika – citologija kromosoma bavi se mikroskopskim studijama broja, veličine, morfologije i ponašanja kromosoma tijekom diobe jezgre.

Citologija – biologija stanice.

Citozin –  pirimidinska baza, jedna od četiri nukleotidne baze DNK i RNK. Citozin se, kombiniran s guaninom nalazi u dvostrukoj spirali DNK.

Citosol –  preostali dio citoplazme iz kojega su isključene stanične organele.

Crossing over – reciproćna razmjena nesestrinskih segmenata kromatida u paru homolognih kromosoma, a razultira međusobnom rekombinacijom gena.

Delacija-  manjak jednog segmeta kromosoma.

Dialelno križanje –  križanje svake jedinke sa svakim drugim u grupi.

Dihibrid – križanac roditelja koji se razlikuju u dva različita svojstva, jedinka koja je hetterozigotna u dva para gena.

Hibridno križanje – križanje između dvije jedinke heterozigotne na dva različita lokusa.

Diploid – jedinka s dva seta homolognih kromosoma (označana sa 2n)KromosomDNA

Dizajn križanja – sustavno križanje promjenjive naravi.

Zajednički tester – poseban slučaj faktorijalnih križanja, pri čemu se obično koristi manji broj muških nego ženskih roditelja.

Nepovezano poludialelno križanje – u poludialelni izvodi se samo pola mogućih križanja, nepovezano znači da su roditelji podijeljeni u grupe, a u svakoj se skupini obavlja jedno križanje poludialele.

Faktorijalni dizajn – dizajn križanja u kojemu se jedna skupina roditelja koristi kao muški, a duga grupa roditelja kao ženski.

Potpuno križanje dialela –  križanje pri kojemu se svi roditelji križaju sa svim ostalim roditeljima, uključujići recipročna križanja.

Ugniježdeno križanje  – jedna ženska jedinka može se križati s jednim nizom muških jedinki, dok se druga ženka jedinka križa s drugim nizom muških jedinki.

Djelimično dialelsko križanje –  obavlja se ograničen broj teoretski mogućih križanja prema potpunoj dialeli.

Polikros križanje . umjetno križanje mješavinom poludi nekoliko jedinki.

DNK (deoksiribonukleinska kiselina) – nosilac nasljednog materijala u većine organizama, DNK je dvostruka spirala koja se sastoji od četiri nukleinske baze (adenin, citozin, guanin, timin), deoksiriboze i fosfata.

DNK otisak ( DNK fingerprint) – metoda generiranja uzoraka restriktnih fragmenata DNK koji su jedinstveni za svaku jedinku.

DNK biblioteka – zbirka transformiranih stranica od kojih svaka sadržava DNK fragmente koji čine ukupan genom vrste (genomska biblioteka) ili sadržava cDNK fragmente (cDNK biblioteka).

DNK, komadna ili parazitska – DNK koja ne kodira bjelančevine ili RNK, ali može imati neke druge funkcije koje još nisu identificirane.

DNK replikacija – sinteza DNK koja vodi udvostručavanju kromosoma.

DNK vektor –  DNK molekula koja se može replicirati u stanici u koju je rekombinacijskom DNK tehnikom ubačen gen ili segment DNK. Može služiti kao sredstvo pomoću kojega se geni ili DNK segment prebacuju u stanicu domaćina, a kao vektori često služe bakterijski plazmidi.

Dominacija – interakcija alelal na homolognim lokusima, stupanj devijacije (odstupanja) heterozigota od srednje vrijednosti dvaju homozigota na lokusu (intraalelna interakcija gena). Dominacija može biti potpuna ili djelomična.

Dominantni alel –  alel (A) koji je fenotipski izražen u heterozignoj jedinki (Aa), kao i u homozignoj jedinki (AA). Pri potpunoj doinaciji genotipovi Aa i AA imaju isti fenotip.

Duplikacija – promjene na krommosomima kada u haploidnom genomu postoji više od jedne kopije nekog segmenta kromosoma. U tandemskoj su duplikaciji dva segmenta jedan pokraj drugoga. Termin se također upotrebljava za duplikaciju gena.

Efektna veličina populacije (Ne) – u pojednostavljenoj verziji to je broj jedinki koje pridonose sinovskoj generaciji.

Ekoklina – pokatkad se unutar vrste koriste za razlikovanje klinatne varijabilnosti od ekotipske.

Ekološka niša –  lokalizirana okolina koja favorizira permanentno preživljavanje neke odrežene populacije ili hibride i mutante koji nemaju prednost u drugim okolinama.

Ekotip –  skupina jedinki unutar vrste s određenom genetskom prilagodljivošću uvjetima određenog staništa.

Ekzon v. Gen

Emaskulacija – uklanjanje muških orgaa (antera) prije oprašivanja.

Endem – vrsta koja se prirodno pojavljuje na samo jednome izoliranom i ograničenom području.

Endosimbiont – organizam koji živi u simbijozi sa stanicama ili tkivima drugog organizma.

Epistaza –  interakcija među alelima smještenim na različitim lokusima. Primjerice, označava neaditivne učinke među lokusima (interalelna interakcija gena).

EST. v. Redoslijed istraživane sekvencije (redoslijeda)

Eukariot – organizam čije stanice imaju jezgru i druge organele vezane za staničnu membranu, za razliku od prokariota, poput bakterija koje nemaju ta svojstva. Gljive, alge, protozoe, više biljke i životinje pripadaju u eukariote.

Evolucija –  kumulativna promjena u genetičkom sastavu populacije tijekom vremena.

F1 generacija –  potomci rižanja dvaju roditelja, a potomstvo križanja između jedinki F1 naziva se F2, itd. Prva, druga i svaka sljedeća filijalna generacija potomstvo je određenog križanja.

Faktor prepisivanja (transkripcije) – bjelančevina koja aktivira pokretanje eukariotskog prepisivanja ili na svim lokusima (činitelj općeg prepisivanja) ili na specifičnim lokusima (činitelj specifičnog prepisivanja).

Familija – potomstvo kontroliranog križanja ili slobodnog oprašivanja jedne jedinke.

Fenologija – znanost o dinamici periodičnih pojava, npr. nastajanja pupova, njihova sazrijevanja i otvaranja, cvatnje, sazrijevanja plodova i dr., svojstva osobito vezanih za sezonske promjene temperatura i fotoperioda.

Fenotip – vidljiva svojstva jedinke, skup svojstava određenog genotipa u određenom trenutku. Fenotip je određen interakcijom genotipa i okoliša (fenotip= genotip + okoliš).

Fenotipska plastičnost – amplituda za određena svojstva nekog genotipa koja se izučavaju na barem dva kontrastna okoliša/staništa.

Fenotipska varijabilnost – različitost procijenjenih vrijednosti svojstava, fenotipska varijabilnost = genetička varijabilnost + raznolikost okoliša.

Fiksacija alela – fiksiranje alela na jednom lokusu događa se ako u populaciji postoji samo jedan tip alela na tom lokusu.

Fiksacija gena, v. Fiksacija alela

Filogenija – znanost o filogenezi – evolucijskoj povijesti skupine organizama ili gena.

Frekvencija gena – frekvencija koja označava učestalost nekog gena u populaciji, a obično se izražava vrijednostima 0-1.

Gameta – zrela reprodukcijska stanica koja je haploidna.

Gen –  osnvona jedinica nasljeđa koja prenosi informacije s jedne generacije na drugu; segment DNK kromosoma ( ili RNK u određenim virusima slične biokemijske funkcije), većina eukariotskih gena ima (1) kodne sekvence (egzone) koji se prepisuju na mRNK i potom sintetiziraju bjelančevine; (2) ubačene nekodirane sekvence (introne); (3) promotor, regulirajući dio koji omogućuje prepisivanje i (4) terminalne (stop) sekvence.

Gen regulator –  to je gen koji regulira ekspresiju grugog gena. Mnogi geni regulatori nose kodoce faktora prepisivanja te vežu bjelančevine na regiju promotora i utječu na aktivno prepisivanje gena.

Genekologija – znanost o genetičkom prilagođavanju promjenjivim uvjetima okoliša.

Genetička korelacija – korelacija oplemenjivačke vrijednosti, procijenjena prema stupnju do kojega određeni geni utječu na dva različita kvantitativna svojstva.

Genetička struktura – raspodjela genetičke varijabilnosti unutar populacija i između njih.

Genetički drift –  nasumična fiksacija alela u malim populacijama.

Genetički kod – niz od 64 tripleta baza, mRNK kodona, od kojih je svaki specifičan za jedan od 20 aminokiselina koje kgrade bjelančevine i signale za pokretanje i završetak polipeptidne sinteze.

Genetički inženjering ili tehnologija rekombinantne DNK – korištenje molekularnih genetičkih tehnologija za proizvodnju DNK molekula koje sadržavaju nove gene ili nove kombinacije gena radi dobivanja organizama novih željenih svojstava.

Genetički resursi populacije, v. Populacija.

Genetički zapis (ulaz) –  označava klon, klonsku smjesu, familiju polusrodnika, familiju punih srodnika, populaciju ili mjesto podrijetla.

Genom – jedan set kromosoma. Gamete diploidnih organizama imaju jedan genom, a gamete poliploidnih vrsta imaju dva ili više genoma.

Genotip –  potpuna genetička konstitucija, s fenotipskom ekspresijom jednog ili više svojstava organizam ili bez nje, (1) zbroj gena, genetička kostitucija; (2) aleli na jednome ili više lokusa.

Guanin – purinska baza, jedna od četiri nukleotidne baze DNK i RNK; guanin se vezuje s citozinom u dvostrukoj spirali DNK.

Haploidan broj kromosoma (n) – broj kromosoma u haploidnoj stanici. Gamete su haploidi.

Hardy – Weinbergov zakon – zakon prema kojemu su učestalosti alela i učestalosti genotipova i generacije u generaciju konstantne, u populacije koja se slučajno razmnožava, bez procesa selekcije, mutacije ili migracije.

Heterozis – bujnost rasta ili, vitalnost u hibrida uspoređenih s roditeljima ili roditeljskom generacijom; hibridna snaga, luksuriranje.

Hi – kvadrat test (X2 – test) – statistički test kojim se procjenjuje koliko se dobro podudaraju dobivena i očuvana odstupanja.

Hibrid – križanac (heterozigot) nastao križanjem roditelja nejednake genetske konstitucije ili potomstvo nastalo križanjem genskih različitih roditelja.

Homologni kromosomi –  kromosomi koji su idenntični po veličini, obliku i tipu gena, ali im aleli na istom lokusu mogu biti različiti. Diploidni organizmi imaju parove homolognih kromosoma.

Homozigot – jedinka koja nosi iste alele jednoga ili više gena.

Inbriging (inbreeding) – križanje srodstvu

Inbriding  depresija – smanjenje vitalnosti nakon križanja u srodstvu.

Informacijska RNK (mRNK) – informacija pohranjena u DNK prepisuje se na mRNK, a kasnije služi za sintezu bjelančevina.

Inkompatibilnost – onemogućenje oplodnje različitih jedinki, obično uzrokovano genima vlastite nekompatibilnosti; nesposobnosti peluda da obavi fertilizaciju. Termin se također upotrebljava za heterovegetativno razmnožavanje (cijepljenje) pri slabom sjedinjenju podloge i plemke.

Intenzitet selekcije (is) – dobiva se dijeljenjem selekcijskog diferencijala fenotipskom standardnom devijacijom, tj. Standardiziranim selekcijskim diferencijalom.

Interakcija genotip x okolina –  varijabilnost među genotipovima u njhovoj reakciji na različite stanište uvjete, rang promjena genetičkih zapisa od jednoga ekološkog okruženja do drugog.

Intron, v. Gen

Inverzija – zamjena linearne sekvencije gena u dijelu kromosoma zbog pogrešne rekombinacije  dvaju prekida na istome kromosomu.

Izoenzimi ili alozimi – enzimi koji postoje u različitim molekularnim oblicima, ali su po naravi i funkciji jednaki ili slični.

Kariotip – izgled kromosoma vrste, što podrazumijeva broj, veličinu i morfologiju kromosoma. U nekim slučajevima kariotip može prenijeti informaciju o razlikama i odnosima među vrstama.

Klina – postupna promjena fenotipske karakteristike populacije, tj. Geografski gradijent fenotipa ili genotipa unutar rasprostranjenosti vrste, stalna promjena srednjih vrijednosti populacije duž ekološke krivulje koja se pripisuje promjena učestalosti alela;  v. Ekoklina.

Klon – sve jedinke (ramete) aseksualno proizvedene od zajedničkog pretka (ortete). Imaju istu genetičku konstituciju, genetički istovjetne jedinke koje se razmnožavaju vegetativno: cijepljenjem ili kalemljenjem, reznicama, dijelovima korijena, somatskom embriogenezom, kulturom tkiva.

Kloniranje gena – ubacivanje fragmenta DNK koji nosi gen u vektorsku molekulu, poput plazmida, koji se može replicirati u istome ili različitom organizmu.

Klonska sjemenska plantaža, v. Sjemenska plantaža

Kloroplast – stanična organela u biljaka u kojoj se zbiva fotosinteza. Kloroplasti imaju nekoliko okruglih DNK molekula, od kojih se svaki kreće između 120 i 200 kilobaznih parova i sadržaju otprilike 120 gena. Kloroplasti su izuzetno sličnih određenim modrozelenim bakterijama (koje su se nekad zvale modrozelene alge).

Kodominacija – oba se alela na heterozigotnome lokusu mogu fenotipski identificirati.

Kodon – triplet nukleotida na mRNK molekuli koji kodira posebnu aminokiselinu ili stop signal u sintezi bjelančevina.

Koeficijent inbridinga (F) – procjena identitea prema porijeklu alela, što znači da su kopije jednoga te istog alela u jednome pretku zajedno prenesene potomstvu.

Komplementarna DNK (cDNK) –  DNK molekula koja je sintetizirana iz mRNK molekule enzimskom obrnutom transkritazom,; cDNK nema introne.

Kontrolirano oprašivanje (hibridizacija) –  oprašivanje u kojemu su ženski cvjetovi izolirani prije no što postanu spremni za oplodnju radi sprečavanja oprašivanja nepoznatim muškim peludom. Pri maksimalnoj receptivnosti ženski cvjetovi bivaju oprašivani peludom jednoga specifičnog muškog cvijeta ili mješavine muških cvjetova.

Konzerviranje gena, v. Očuvanje gena

Kromatida  –  uzdužna polovica kromosoma, jedna od dvije podjedinice dupliciranog kromosoma.

Kromosom  – nosilac nasljednih čimbenika ili gena. U eukariota je to molekula DNK koja sadržava gene u linearnom poretku s telomerom na svakome kraju, te s centromerom. Kromosomi su u jezgri, dobro se boje i tijekom mitoze i mejoze mikroskopom su vidljive u stranici. Broj i oblik kromosoma za svaku je vrstu konstantan.

Kromosomski optimum –  razina poliploida koja rezultira najjačim rastom.

Kvalitativno nasljeđivanje – nasljeđivanje u kojem jedan gen ima presudni uticaj na jedno svojstvo fenotipa.

Kvantitativno nasljeđivanje – nasljeđivanje u kojemu se geni nalaze na mnogim lokusima i zajednički utječu na jedno svojstvo. Utjecaj svakog pojedinog gena obično je malen, tako da se njihovi pojedinačni mali učinci kumuliraju.

Lančana reakcija polimerazom (PCR) – tehnika koja rezultira eksponencijalnom amplifikacijom specifične regije dvostrukog lanca DNK molekule.

Lokus –  fiksirana pozicija na kromosomu na kojoj je lociran određeni gen.

Lokusi kvantitativnih svojstava (QTL) – lokusi čiji geni sudjeluju u regulaciji kvantitativnih svojstava.

Majčinski efekt –  utjecaj majke na potomstvo koji nije genetičke prirode.

Makrospora – ženska gameta.

Mapa gena – geni ili mali kromosomski segmenti koji su locirani na svojim kromosomima, a linearno su poredani na mapi. Udaljenosti između gena na kromosomu obično su poznate.

Marginalna populacija – populacija koja je na granici rasprostranjenja neke vrste.

Mejoza –  proces diobe jezgre koja vodi stvaranju haploidnih gameta, jezgre peludne majčine stanice ili megaspore majčinske stanice. Dijeli se na dva puta: u prvoj se diobi odvajaju homologni kromosomi, a u drugoj se dijele kromosomi.

Mendelovo nasljeđivanje –  pravila prenošenja nasljedne informacije s jedne generacije na drugu. Dva se alela ili gena mejozom razdvajaju jedan od drugog i prenose na različite gamete. Aleli koji pripadaju različitim lokusima odvajaju se neovisno i slučajno se kombiniraju u potomstvu, osim alela na lokusima koji su jedan blizu drugooga, na istim kromosomima, tzv. Vezani geni. Pravila vrijede za kvalitativne i kvantitativne osobine, ali ih je za kvantitivna svojstva obično nemoguće otkriti.

Mikrosatelitna DNK – visokoponavljajuća, polimorfna, kratka tandemska sekvenca DNK sa 2-6 odnosdno 8 parova baza koje se ponavljaju, također nazvane jednostavnim tandemskim ponavljajućim sekvencama (STR) ili, jednostavno, ponavljajućim sekvencama (SSR). Mikrosateliti se mogu korisitit za otisak DNK.

Miitohondrij – ogranela, 1-3µm × 1µm, koja se pojavljuje u svakoj eukariotskoj stanici. Mitohondriji su najvažniji izvori energije u stanicama i sadržaju enzima koji sudjeluju u finalnim fazama oksidacije organskog materijala u uljikov dioksid i vodu. Mitohondriji imaju nekoliko okruglih DNK molekula koje sadržavaju oko 60 gena u viših biljaka. DNK molekule variraju između 150 i 2 500 kb parova.

Mitoza – dioba stanice u kojoj dvije stanice kćeri imaju jedak broj kromosoma kao stanica majka; dioba jezgre somatskih stanica koja vodi stvaranju dvije jezgri- kćeri, zatvorenih u dvije odvojene stanice nakon završetka diobe.

Molekularni sat – zasniva se na hipotezi da mutacija gena nastaje pri podjednakim odnosima tijekom trajanja evolucije, sve dok je funckija gena postojana.

Monohibridno razdvajanje, v. Razdvajanje

nRNK, v. Informacijska RNK

mutacija – kvalitativna ili kvantitativna promjena u građi i strukturi DNK na razini gena, kromosoma i genoma. Mutacije su neutralne ako ne mijenjaju sposobnost organizma.

Nasljednost (h2) – dio totalne varijance koja je uvjetovana genetičkim čimbenicima tj. stupanj do kojeg je svojstvo uvjetovano naslijeđem s obzirom na utjecaj okoline, odnosno aditivne genetičke i fenotipske varijacije. Nasljednost određenog svojstva procjena je sličnosti između srodnih jedinki za to svojstvo i kreće se između 0 i 1.

Nepovezano poludialelno kržanje, v. Dizajn križanja

Norma reakcije –  raspon variranja fenotipskog izraza genetičkog zapisa duž gradijenta okoline.

Nukleosom – strukturna komponenta kromosoma eukariota. Sastoji se od osam histona ( u svakog su dva od H2A, H2B, H3, H4), zapravo bjelančevine koje su vezuju za DNK. Ta se struktura naziva oktomer. DNK molekula se od dva puta ovija oko nukleosoma.

Nekleotid – sastavni dio nukleinske kiseline. Sastoji se od molekule šećera ( deoksiriboza u DNK, riboza u RNK), fosfatne skupine i organske dušikove baze (purin ili pirimidin).

Očuvanje gena:

Ex situ – u šumarstvu općenito označava očuvanje gena aktivnošću prenošenja genetičkih resursa u novo područje.

In situ – u šumarstvu općenito označava očuvanje genetičkih resursa prirodnim putem unutar obnovljive prirodne populacije.

Oplemenjena populacija, v. Populacija.

Oplemenjivačka jezgra – oplemenjena populacija podijeljena je na male populacijske jezgre (obično 50-70 stabala) i jednu veću subpopulaciju (od oko 250 stabala). Intenzitet selekcije najveći je u populacijskim jezgrama, a tijekom generacija se razlikuje u paretku između dvije subpopulacije povećavaju.

Organizator jezgrice – regija kromosoma koja sadržava gene za ribosomsku RNK, također nazvana i sekundarnom konstrukcijom.

Orteta –  orginalna jedinka koja je začetnih vegetativnog razmnožavanja, odnosno nastanka klona.

PCR, v. Lančana reakcija polimerazom

Pedigre – rodoslovni zapis predaka, obično prikazan u pedigre dijagramima, kojima su predočeni familijarni odnosi među srodnicima, kao u obitelji s punim srodstvom i polusrodstvom.

Peludna stanica – stanica koja prizvodi muške gamete.

Pirimidin – nukleotidne baze s jednim ugljiko-dušičnim prstenom; guanin, timin i uracil pirimidinske su baze.

Plastičnost, v.fenotipska plastičnost

Plazmid – obično samoreplicirajući segment DNK neovisan o stanici domaćinu. Plazmidi se uglavnom  pojavljuju u bakterija, ali i u eukariotskih stanica.

Plohica – najmanja jedinica izučavanj, npr. U pokusnim površinama ili pri testiranju u rasadnicima. Sastoji se , primjerice, od jedne provenijencije, familije punih srodnika, polusrodnika ili klonova. Plohice su udružuju u blok.

Poliembrion – pojava više od jednog embrija u sjemenu.

Poligeno rasljeđivanje – nasljeđivanje svojstva koje kontrolira više gena, v. Također kvantitiativno nasljeđivanje.

Polikros križanje, v. Sustav križanja.

Polimorfizam – pojava kada u populaciji imamo dva ili više alela na istom lokusu; najčešće su aleli u vrijednosti manjoj od 0,95.

Polipeptid –  lanac aminokiselihna povezan peptidnim vezama. Bjelančevina se sastoji od jednog ili više polipeptidnih lanaca.

Poliploid – pojava više od dvaju kompletna setova kromosoma.

Alopoliploid – poliploid kao rezultat hibridizacije među vrstama

Autopoliploid – poliploid koji nastaje nakon udvostručavanja kromosoma unutar vrste.

Polusrodnici (halfsibs) – potomstvo koje ima samo jednoga zajedičkog roditelja, obično majku.

Ponovljena selekcija – selekcija koja se ponavlja u nekoliko generacija radi postizanja progresivne promjene.

Ponavljajuća DNK – određene se sekvebnce u haploidnom geneomu ponavljaju mnogo puta, čak i do milijun. To čini 70-80 (97) % ukupnih DNK u četinjača.

Polimorfizam duljine restrikcijskog fragmenta (RFLP) – DNK biljeg u kojega varira veličina restrikcijskog fragmenta unutar genetičkog zapisa (ulaz). Kao u populacije, RFLP su kodominantni (oba su alela izražena) i selektivno neutralna.

Polimorfizam pojedinačnog nukleotida (SNP) – uzrokovan je promjenom na pojedinačnim nukleotidima. Vjeruje se ,da najveći dio genetičke varijabilnosti među pojedinačnim ljudskim bićima uzrokuje SNP.

Polimorfizam umnoženih fragmenata (AFLP) – biljeg DNK koji je zasnovan na tehnici lančane reakcije polimeraze (PCR) za povećanje restrikcijskih fragmenata i koji se koriste u konstrukciji genetičkih mapa kromosoma; ta tehnika omogućava otkrivanje velikog broja polimorfnih lokusa. Biljezi AFLP obično pokazuju dominaciju (heterozigoti se ne mogu razlikovati od homozigota).

Populacija – obično gurpa sličnih jedinki s ograničenog područja koja posjeduje određenu prilagodljivost području.

Oplemenjena populacija –  grupa stabala koja će prenijeti poboljšanje u sljedeću generaciju.

Populacija genetičkih resursa –  sjeme, plodovi, biljke ili drveće kkoji su uključeni u  očuvanje (konzervaciju) gena.

Proizvodna populacija –  populacija namijenjena proizvodnji za potrebe ljudi.

Reproduktivna populacija – biljke ili drveće koji služe za generativno ili vegetativno razmnožavanje.

Populacijska genetika – izučavanje učestalosti gena u populacijama i njihovih promjena.

Povezanost gena –  geni se ne nasljeđuju neovisno jedan o drugome, već su međusobno povezani jedan s drugim jer su locirai na istom kromosomu; što je udaljenost među genima veća, veza je slabija; geni koji su jako udaljeni jedan od drugog na istom kromosomu, obično nisu povezani jer će u području između dva gena uvijek doći do barem jednog crossing overa.

Povratno križanje – ponovljeno križanje s jednim od (prvobitnih) roditelja u svakoj generaciji. To se križanje obično provodi radi unošene jedne od poželjnih osobina vrste ili podvrste.

Povratna selekcija (selekcija unatrag) –  selekcija roditelja primjenom podataka iz testova potomstva.

Prepisivanje (transkripcija) –  sinteza RNK lanac na DNK uzorku tijekom interfaze.

Prevođenje (translacija)  – sinteza polipetida čija je sekvenca aminokiselina određena kodonskom sekvencom olekule mRNK.

Prirodna selekcija – evolucijski čimbenik koji mjenja genetičku strukturu populacije, poboljšanje prilagodbu optupnim prijenosom alela u sljedeću generaciju. To zahtijeva postojanje genski uvjetovane fenotipske varijabilnosti koja uzrokuje varijabilnu životnu sposobnost (fitnes).

Direktna prirodna selekcija – jedinke s ekstremnim fenotipovima u jednome od smjetova distribucije više pridonose generaciji potomaka nego ostale.

Stabilna prirodna selekcija –  jedinke u oba smjera distribucije imaju najmanje vrijednosti životne sposobnosti (fitnesa).

Prijelomna prirodna selekcija – jedinke s ekstremnim fenotipovima u oba smjera distribucije vrše pridonose generaciji potomaka nego ostale.

Promotor  – sekvenca dvostrukog lanca DNK na strani suprotnoj početku prepisivanja. Na njoj se veže RNK polimeraza i inicira prepisianje strukturnoga gena.

Provinijencija  –  populacija ili skupina jedinki iste vrste koja se pojavljuje unutar manje – više strogo definiranoga zemljopisnog područja ili potječe iz njega.

Puni srodnici (fullsibs) – potomstvo koje ima oba zajednička roditelja.

Purin – nukleotidne baze s dva ugljiko-dušična prstena; adenin i citozin purinske su baze.

Rameta – jedinka dobivena vegetativnim razmnožavanjem od ortete; član je jednog klona.

Razdvajanje – razdvajanje dvaju alela od gena u različitim gametama pri procesu mejoze.

Recesivnost – svojstvo izraženo jedino kada je homozigotno, ali je maskirano u prisutnosti dominantnog alela.

Recipročno križanje – dva križanja u kojima svaki roditelj u jednom križanju služii kao ženski i u drugome kao muški roditelj, npr.♀B × ♂A, i recipročno križanje, ♀A × ♂ B.

Redoslijed istraživane sekvence (EST) – djelimična cDNK sekvenca, npr. Sekvenca unutar kodne regije gena.

Rekombinantna DNK – DNK nastala spajanjem dva DNK segmenta, često iz različitih vrsta.

Rekombinacija – stvaranje novih kombinacija genea u generaciji F2 segregacijom kromosoma i crossing overa u mejozi, npr. a1a1b2b2 i a2a2 b1b1 mogu se dobiti u generaciji F2 slijedom prvobitnog križanja a1a1b1b1 × a2a2b2b2.

Replikacija, v. DNK replikacija.

Reproduktivna populacija, v. Populacija.

Restrikcijski enzimi – restrikcijske su endonukleaze specifični enzimi za samo jedno mjesto, a svaki od njih prepoznaje DNK sekvence i presijeca ih na tim mjestima stvarajući DNK fragmente.

Ribosom – stanična organela na kojoj dolazi do prevođenja nRNK (translacija) sintezom aminokiselina u bjelančevine.

Ribosomna RNK (rRNK) – RNK molekula koja čini dio građe ribosoma.

RNK ( ribonukleinska kiselina) – sastoji se od jednostrukog nekleotidnog lanca povezanog fosfatnom skupinom. Svaki nukleotid sadržava šećer ribozu, fosfornu grupu i jednu od četiri baze: adenin, citozin, guanin ili uracil. RNK je tipična jednolančana, za razliku od DNK.

Samooplodnja – sposobnost stvaranja održivog potomstva spajanjem ženskih i muških gameta iste jedinke.

Samosterilnost – nesposobnost stvaranja održivog potomstva spajanjem ženskih i muških gameta iste jedinke.

Samosterilni aleli – aleli koji sprečavaju samooplodnju, što znači da vrste drveća sa saosterilnim alelima s1 i s2 ne stvaraju nikakvo sjeme ako peludno zrno sadržava jedan od alela s1 i s2. Nije važno potječe li pelud od istoga ili od nekog drugog stabla. Žensko tkivo sprečava oplodnu peludom koji sadržava takve alele, a čini se da četinjače nemaju tu vrstu alela.

Satelitska DNK –  DNK sekvence visokoga stupnja tandemskog ponavljanja; locirane su na obje strane centromere ili na krajevima kromosoma.

Selekcija, v. Umjetna selekcija, prirodna selekcija.

Selekcijski diferencijal (i) – razlika između srednje vrijednosti selekcioniranog dijela populacije i ukupne srednje vrijednosti populacije.

Sekvencioniranje DNK – tehnika određivanja rasporeda baza (nuleotida) u molekuli DNK.

Sinonimna supstitucija – zamjena baze nukleinske kiseline drugom bazom u kodonu genetičkoga koda bez promjene kodirane aminokiseline. Ta se zamjena obično događa samo u trećoj poziciji kodona, npr. kada se bazni citozin u kodonu nađe u pozicijama 1 i 2, aminokiselina prolin uvijek je formirana bez obzira na to koja je baza locirana na poziciji 3.

Sintenija – djelomično očuvanje poretka gena u vrstama.

Slobodno križanje –  križanje jedinki koje nisu u srodstvu.

Slobodno oprašivanje – oprašivanje bez utjecaja ljudskog čimbenika na stvaranje sjemena. Pritom može doći i do samooplodnje. Sjeme za familije iz slobodnog oprašivanja skupljeno je od pojedinačnih stabala majki nakon oprašivanja vjetrom ili, najčešće, uz pomoć kukaca.

Slučajni genetički drift, v. Genetički drift

Slučajno umnožavanje polimorfna DNK (RAPD) –  DNK biljeg baziran na tehnici lančane reakcije polimerazom (PCR) za umnožavanje specifičnih DNK fragmenata primjenom proizvoljnih 10-baznih oligonukleotida kao primarnih (osnovnih). RAPD-ovi su obično dominantni, tj. heterozigoti se ne mogu razlikovati od dominantnih homozigota.

Specijacija  – diferencijacija između dvije populacije koja je toliko uznapredovala da su populacije postale reproduktivno izolirane jedna od druge, pa je stoga tok gena među njima spriječen. Razlikuju se dva osnovna  tipa specijacije: alopatrijska i simpatrijska; alopartijska je ona koja se dogodila među zemljopisno odvojenim populacijama; simpatrijska je obrnuta, tj. dogodila se na zajedničkome području.

Sustav križanja – obuhvaća dva osnovna tipa: oprašivanje vjetrom i oprašivanje uz pomoć životinja. Drugi tip može biti i oprašivanje uz pomoć kukaca, ptica, slijepih miševa i dr.

Telomera – kraj kromosoma čiji DNK sekvenca osigurava stabilnost kromosoma.

Terminalna regija – obuhvaća stop kodone za prekid sinteze polipeptida (bjelančevina).

Tetraploid – vrsta ili jedinke s četiri seta kromosoma (obilježava se kao 4n).

Timin – pirimidinska baza, jedbna od četiri nukleotidne baze DNK; timin se veže s adeninom u dvostrukoj spirali DNK.

Tok gena – kretanje prema populaciji primatelju iz neke druge populacije s različitom učestalošću alela. Za vrste koje se oprašuju vjetrom tok gena uglavnom je posljedica raspršivanja peludi.

Transformacija, stabilna – isključivanje novih gena ili novoga gena u genom stranice domaćina uz pomoć genetičkog inženjeringa.

Transgene biljke  –  biljke u koje su genetičkim inženjeringom ubačeni geni.

Translokacija – razmjena kromosomskih segmenata između nehomolognih kromosoma.

Transportna RNK (tRNK) – mala RNK molekula koja služi za sintezu bjelančevina i veže aminokiseline u citoplazmi. Specifičnost tRNK je antikodon koji se spaja s kodonom na mRNK, a tRNK prodaje svoj aminokiselinu rastućem polipetidnom lancu tijekom prevođenja mRNK.

Transpozon – djelić DNK koji se može spontano kretati s jedne na drugu poziciju unutar istog kromosoma ili među kromosomima; nazivaju se i genima skakačima.

Triplet –  tri nukleotidna para koja čini kodon.

Triploid – vrsta ili jedinka s tri seta kromosoma ( označuje se sa 3n).

Umjetna selekcija – obično se misli na selekciju superiornih fenotipova koju provodi čovjek, v. Također prirodna selekcija.

Uracil – jedna od dvije pirimidinske baze koje se nalaze u RNk; u molekuli DNK zamijenena je timinom.

Vezana skupina gena – svi geni u jednom kromosomu

Višestruki aleli v. Aleli.

Višestruki sustav oplemenjivanja populacija (MPBS) – model podjele velikih populacija na veći broj manjih subpopulacija; minimalan je broj 50 genotipova (koji nisu u srodstvu) u svakoj od manajmanje 20 subpopulacija, preporučuje se za većinu monoecičnih vrsta.

Životna sposobnost (vigor) –  životna snaga, izraz za prosječan doprinos jednog alela ili genotipa potomstvu jedinke, povezan s doprinosom drugih jedinki u istoj populaciji.

Komentari

No Comments Yet!

Možete biti prvi koji će upisati komentar na ovu objavu

Odgovori

Nazad na početnu stranicu

nazad na vrh